An aerial photo of the River Pripyat and its surrounding wetlands and oxbow lakes. This is an extremely important site for migrating birds (mainly waders) who stop here to feed on the abundance of food before continuing their migration. Turov area, Belarus. © Daniel Rosengren

Новае пакаленне ахоўных тэрыторый Палесся

Новае пакаленне ахоўных тэрыторый Палесся

У Еўрапейскі дзень паркаў разважаем наконт "новага пакалення" ахоўных тэрыторый.

У цэнтральнай частцы Палесся мільён гектараў прыродных тэрыторый знаходзіцца пад аховай. Гэтая сетка ўключае тры нацыянальныя паркі і некалькі дзясяткаў заказнікаў. Ёсць нават тэрыторыі, не заселеныя людзьмі, як зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС. І ў Беларусі, і ва Украіне яна дае прытулак для многіх відаў, у прыватнасці такіх буйных сысуноў, як лось, рысь, воўк і мядзведзь. Тым не менш, многія з найбольш значных прыродных ландшафтаў застаюцца не пад аховай, а заказнікі часта сутыкаюцца з недахопам бюджэту і неэфектыўным кіраваннем.

Праект “Палессе – дзікая прырода без межаў”, які з’яўляецца часткай Праграмы захавання ландшафтаў пад падгрозай і фінансуецца “Аркадыяй” – дабрачынным фондам Лізбет Раўзінг і Пітэра Болдуіна, займаецца абаронай біялагічнай разнастайнасці і аднаўленнем сувязяў паміж месцамі пражывання дзікіх жывёл на Палессі, якія мігруюць. Гэта дасягаецца дзякуючы падтрымцы існых ахоўных тэрыторый, павелічэнню іх плошчы, а таксама стварэнню новых такіх тэрыторый. 

Да сеткі ахоўных тэрыторый Палесся плануецца дадаць 100 000 гектараў.  Дзякуючы намаганням каманды праекта 10 000 гектараў ужо далучаны да заказніка “Альманскія балоты”. Цяпер пад аховай 104 000 га найбуйнейшага ў Еўропе комплекса амаль некранутых балот усіх тыпаў – гэта прыблізна як плошча Ганконга.

У пашырэнні ахоўных тэрыторый праект абапіраецца на навуку. Разам з адміністрацыямі ахоўных тэрыторый і навуковымі інстытутамі Беларусі супрацоўнікі праекта ладзяць маштабныя метадычныя даследаванні па ўсім Палессі. Сярод іх – нанясенне на карту лясоў высокай прыродаахоўнай значнасці і экспедыцыі для вызначэння месцаў з багатай біяразнастайнасцю. Для назірання за буйнымі сысунамі выкарыстоўваюцца фотапасткі. Яны дазваляюць ацаніць колькасць жывёлаў і шчыльнасць папуляцым, яе дынаміку і сувязь з ландшафтам. 

У далейшых планах праекта – павысіць дасведчанасць людзей наконт прыродных аб’ектаў цэнтральнага Палесся на глабальным узроўні праз вылучэнне тэрыторыі ў прэтэндэнты на статус аб’екта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА і біясфернага рэзервата ЮНЭСКА, а таксама шляхам стварэння трансгранічных Рамсарскіх аб’ектаў.

Доктар Таццяна Кузьменка з Украінскага таварыства аховы птушак (УТАП) – рэгіянальны каардынатар праекта “Палессе – дзікая прырода без межаў” ва Украіне. Яна адказвае за пашырэнне існых і абранне новых тэрыторый для надання ім ахоўнага статусу. Паразмаўлялі з Таццянай пра яе працу і будучыню палескіх ахоўных тэрыторый.

Глядзі кароткае відэа пра доктара Таццяну Кузьменка і яе працу:

Якая яна, праца рэгіянальнага каардынатара?

Таццяна: Як рэгіянальны каардынатар я ствараю аснову для пашырэння ахоўных зон і ўдасканалення кіравання імі. У тым ліку кантралюю, як эксперты выконваюць свае задачы; арганізую маніторынгі біяразнастайнасці, каб на падставе гэтых дадзеных потым пашырыць сетку ахоўных тэрыторый; займаюся перадачай пад ахову гнёздаў і месцаў размнажэння рэдкіх відаў; прапаноўваю новыя аб’екты для ўключэння ў Смарагдавую сетку.

На Палессі ўжо даволі развітая сетка ахоўных тэрыторый – чаму вы лічыце, што трэба ўтвараць новыя?

Таццяна: Палессе – унікальны рэгіён з пункту гледжання захавання дзікіх прыродных тэрыторый. Гэта адзін з самых значных прыродных ландшафтаў ва Украіне. Рэгіён змякчае глабальныя змены клімату для нашай і суседніх краін дзякуючы добра захаваным рэкам, балотам і лясам. 

На жаль, вельмі шмат каштоўных і ўнікальных прыродных тэрыторый знаходзіцца па-за межамі Смарагдавай сеткі – прыродных аб’ектаў, якія маюць асаблівую прыродаахоўную значнасць. Некаторыя знаходзяцца зусім побач з ахоўнымі зонамі, але за іх межамі. Гэтыя прыродныя ландшафты могуць знікнуць праз суцэльныя і прамысловыя высечкі ды здабычу бурштыну. Таму вельмі важна як мага хутчэй забяспечыць гэтым тэрыторыям юрыдычную абарону. Але гэта толькі першы крок. Далей нам трэба зрабіць так, каб нацыянальныя паркі і іншыя прыродныя тэрыторыі, што ўжо ёсць на карце, таксама былі належным чынам абаронены на месцах.

Як вы вырашаеце, якія ахоўныя зоны павінны быць пашыраны?

Таццяна: Мы вызначаем зоны высокай значнасці для біяразнастайнасці за межамі існых ахоўных зон і Смарагдавай сеткі. Для гэтага шукаем месцы гнездавання рэдкіх відаў. Да гэтага часу мы вызначылі 119 месцаў размнажэння шэрага жураўля і 50 рэдкіх відаў соў, ахову якіх патрэбна палепшыць. Каб выявіць гэтыя віды і лепш зразумець, якая прастора ім патрэбна для жыцця, мы праводзім даследаванні з выкарыстаннем акустычнага маніторынгу і фотапастак. 

Дагэтуль мы здолелі стварыць заяўкі на 13 новых аб’ектаў Смарагдавай сеткі, якія павінна зацвердзіць Камісія Бернскай канвенцыі. Акрамя таго, мы чакаем указа прэзідэнта аб стварэнні новага нацыянальнага парку “Пушча Радзівіла” плошчай 24 000 гектараў.

Доктар Таццяна Кузьменка з калегамі збіраюць сетку на кажаноў. Фота - Даніэль Розэнгрэн

Якія яшчэ цікавыя тэрыторыі ўкраінскага Палесся плануецца перадаць пад ахову ў межах праекта?

Таццяна: Мяне асабіста вельмі захапляе ініцыятыва мясцовай суполкі стварыць на Палессі нацыянальны парк “Славенчанска-Аўруцкі крыж”. З ініцыятывай выступілі мясцовыя жыхары, якія хочуць мець нацыянальны парк і развіваць турызм у раёне. Пачалася распрацоўка будучых турыстычных маршрутаў, на аднаўленне інфраструктуры жыхары вылучаюць уласныя грошы. Парку афіцыйна яшчэ няма, але удзельнікі ініцыятывы разглядаюць магчымасць будаўніцтва офіса. УТАП у межах праекта “Палессе – дзікая прырода без межаў” падтрымлівае мясцовую супольнасць і дапамагае з падрыхтоўкай пакета дакументаў для стварэння такога парку.

Якімі будуць, на вашу думку, палескія паркі новага пакалення?

Таццяна: Я спадзяюся, што ў будучыні кіраванне нацыянальнымі паркамі і заказнікамі Палесся ўздымецца на больш высокі ўзровень. Пры гэтым экатурызм будзе грунтавацца на добрасуседскіх адносінах чалавека і прыроды, адпаведна з тымі стандартамі, што існуюць у іншых рэгіёнах Еўропы. Я лічу, што гэтага можна дасягнуць, да таго ж, наш праект гэтаму спрыяе. 

Супрацоўнікі ахоўных тэрыторый набываюць вопыт у сучасных метадах даследавання і кіраванні прыроднымі тэрыторыямі. Ахоўныя тэрыторыі ва Украіне знаходзяцца ў цяжкіх фінансавых умовах, і праект “Палессе – дзікая прырода без межаў” забяспечвае іх абсталяваннем для паляпшэння эфектыўнасці прыродаахоўнай дзейнасці. 

Тэкст – Заннэ Лабушчань, каардынатар па камунікацыях у ФЗТ.

Дадзены праект з’яўляецца часткай праграмы абароны прыродных ландшафтаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення (Endangered Landscapes Programme), і фінансуецца са сродкаў дабрачыннага фонду Лізбет Раўсінг і Пітэра Болдуіна «Аркадзія». Праект каардынуе Франкфурцкае заалагічнае таварыства і ажыццяўляе грамадская арганізацыя “Ахова птушак Бацькаўшчыны” – партнёр BirdLife у Беларусі, Украінскае таварыства аховы птушак і Брытанскі фонд па арніталогіі.


Дзікая прырода ў зоне

Дзікая прырода ў зоне: навукоўцы напішуць стратэгію развіцця для ўнікальнага запаведніка

У Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка ўпершыню з'явіцца план кіравання. Яго ў рамках праекта грамадскай арганізацыі "Ахова птушак Бацькаўшчыны" (АПБ) "Палессе дзікая прырода без межаў" распрацуе навуковы аддзел ПДРЭЗ і навукоўцы з НПЦ НАН Беларусі па біярэсурсах.

ПДРЭЗ у Беларусі і Чарнобыльскі радыяцыйна-экалагічны біясферны запаведнік ва Украіне адзіныя ў свеце радыяцыйна-экалагічныя запаведнікі. ПДРЭЗ не адносіцца да асабліва ахоўных прыродных тэрыторый (ААПТ) і ўваходзіць у структуру Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь. Але за 35 гадоў дзікая прырода адваявала прастору ў людзей: эвакуацыя і працяглая забарона на гаспадарчую дзейнасць зрабілі сваю справу. Тэрыторыю асвоілі барсукі і рысі, з гадамі амаль у дзесяць разоў вырасла папуляцыя завезеных з Белавежскай пушчы зуброў, ад суседзяў прыйшлі новыя віды. Але, як сцвярджае намеснік дырэктара ПДРЭЗ па навуковай рабоце Максім Кудзін, ёсць складанасці з тым, як звязаць навуковую і прыродаахоўную дзейнасць з выклікамі радыяцыйнага становішча:

“Мы разлічваем, што план кіравання дазволіць нам разглядаць запаведнік як ААПТ і напоўніць працу даследчага аддзела прыродаахоўнымі сэнсамі. У тым ліку рухацца ў адпаведнасці з дзяржаўнымі праграмамі па развіцці Смарагдавай сеткі і Рамсарскіх угоддзяў, стварыць цэнтры рэнатуралізацыі і рэінтрадукцыі для ахоўных відаў жывёльнага і расліннага свету, напрыклад коней Пржавальскага”.

Навукоўцы з НПЦ НАН Беларусі па біярэсурсах сумесна з навуковым аддзелам запаведніка рыхтуюць дакумент, у якім будуць прапісаныя меры і метады ліквідацыі наступстваў Чарнобыльскай аварыі, якія не наносяць шкоды дзікай прыродзе, а таксама абавязковыя прыродаахоўныя меры для захавання біяразнастайнасці. Таццяна Трафімовіч, спецыяліст АПБ па прыродаахоўных пытаннях, лічыць, што план кіравання дапаможа замацаваць здаровы баланс інтарэсаў на гэтай тэрыторыі:

“Згодна з законам, запаведнікам можна зваць тэрыторыю, якая не зазнавала моцнага ўздзеяння чалавека на працягу як мінімум 75 апошніх гадоў. Але на прыкладзе ПДРЭЗ мы бачым, што за 20-30 гадоў вялікая тэрыторыя без чалавека можа стаць адным з найлепшых у свеце запаведнікаў. Даць прыродзе і далей аднаўляцца пад наглядам навукоўцаў вельмі важна. Іх экспертыза і прафілактыка пагроз падмурак, на якім запаведнік зможа развівацца на карысць дзікай прыроды і людзей”.

Як паказалі шматгадовыя даследаванні, у зоне адчужэння нармальна развіваюцца папуляцыі жывёл. Там у адноснай бяспецы адчуваюць сябе водна-балотныя птушкі, для якіх мелкаводдзе, што ўтварылася пасля перакрыцця меліярацыйных каналаў пасля аварыі, сапраўдная раскоша. Разнастайнасць рыб прыцягвае навукоўцаў-іхтыёлагаў. Мядзведзь, арлан-белахвост, пугач і вялікі арлец, якія вярнуліся ў зону пасля аварыі, ствараюць запаведніку славу на ўсю Еўропу. Па словах арнітолага Валерыя Дамброўскага, гэта адзінае месца ў Еўропе, дзе колькасць вялікага арляца расце.

Унікальныя ўмовы і разнастайнасць відаў прыцягваюць у запаведнік навукоўцаў з усяго свету. ПДРЭЗ рэалізуе сумесныя праекты з Нарвегіяй, ЗША, Аўстраліяй, не кажучы ўжо пра краіны-суседкі. У 2019 годзе запаведнік наведаў брытанскі эколаг, прафесар сэр Джон Лоўтан:

“Мне пашанцавала пабываць у зоне адчужэння двойчы. Бачыць ваўкоў, ласёў, чорных буслоў, белых сініц і быць амаль аглушаным крыкамі драчоў і кумканнем жаб, знаходзячыся пры гэтым у Еўропе, ажыццявіліся адны з самых маіх вялікіх мараў як натураліста”.

Першы план кіравання для Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка распрацоўваецца ў рамках праекта “Палессе дзікая прырода без межаў”, які з’яўляецца кампанентам Праграмы захавання ландшафтаў пад пагрозай (ELP), выконваецца АПБ пры падтрымцы Франкфурцкага заалагічнага грамадства і фінансуецца “Аркадзіяй” дабрачынным фондам Лізбет Раўзінг і Пітэра Болдуіна.

 

Тэкст – Аліна Ляпешкіна, спецыяліст АПБ по камунікацыях
Фатаграфіі – Валерый Дамброўскі

Дадзены праект з’яўляецца часткай праграмы абароны прыродных ландшафтаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення (Endangered Landscapes Programme), і фінансуецца са сродкаў дабрачыннага фонду Лізбет Раўсінг і Пітэра Болдуіна «Аркадзія». Праект каардынуе Франкфурцкае заалагічнае таварыства і ажыццяўляе грамадская арганізацыя “Ахова птушак Бацькаўшчыны” – партнёр BirdLife у Беларусі, Украінскае таварыства аховы птушак і Брытанскі фонд па арніталогіі.


Aerial photos with a drone over the River Pripyat, Polesie, Belarus. © Viktar Malyshchyts

Абаронцы Палесся

Абаронцы Палесся

Тэкст ад Занне Лабушань

 

Жыхары Палесся на беларускім і ўкраінскім баках валанцёраць, каб захаваць дзівосную дзікую прыроду, якую яны завуць домам.

Мясцовыя захавальнікі дзікай прыроды ахвяруюць вольным часам, каб абараніць дзікую прыроду палескіх заказнікаў і іншых прыродных тэрыторый ад непажаданага ўмяшальніцтва. Праект “Палессе – дзікая прырода без межаў” пры падтрымцы Праграмы захавання ландшафтаў пад пагрозай працуе з 12 групамі валанцёраў-захавальнікаў з Украіны і 47 захавальнікамі з Беларусі. Ініцыятыва параўнальна новая і з цягам праекта падыходы да яе могуць змяняцца ў кожнай з краін. На нацыянальных узроўнях працэсам кіруюць грамадская арганізацыя “Ахова птушак Бацькаўшчыны” і Украінскае таварыства аховы птушак (УТАП).

Вітайце Настасся!

У захавальнікі дзікай прыроды на беларускім Палессі запісаліся 47 чалавек. Пад іх асаблівай увагай — Тэрыторыі, важныя для птушак, на Альманскіх балотах, Сярэдняй Прыпяці і на Тураўскім балонні. У 2020 годзе для захавальнікаў і разам з імі каманда праекта “Палессе — дзікая прырода без межаў” зладзіла восем матывацыйных сустрэч і семінараў па ўключэнні мясцовага насельніцтва ў прыродаахоўную справу.

Настасся Блоцкая, каардынатарка адной з трох палескіх груп захавальнікаў дзікай прыроды ад АПБ, правяла за 2020 год больш за 150 заняткаў экалагічнага напрамку ў мясцовых школах. Настаўніца па фізічнай падрыхтоўцы, Настасся распрацавала пазакласны курс для мясцовых школьнікаў пра птушак, пра рэдкія віды і віды, якія знікаюць, пра каштоўнасць прыроды. Гэты курс яна назвала ”Азбука арніталогіі”. Заняткі адбываюцца з трыма рознымі групамі ў дзвюх школах раз на тыдзень.

Настасся жыве разам са сваёй сям’ёй ў Тураве ўжо каля дзесяці гадоў, і нават за такі кароткі перыяд яна заўважыла шматлікія змены ў прыродзе гэтых мясцінаў. У прыватнасці, Настассю непакоіць недахоп ападкаў, які прывёў да паніжэння ўзроўню вады ў палескіх рэках і балотах. Нават яе сын-школьнік, што ходзіць у малодшыя класы, заўважае, што снегу ўзімку з кожным годам усё менш і менш. Уражаная хараством Палесся, Настасся заахвочвае людзей вакол сябе цікавіцца прыродай свайго краю і ахоўваць яе:

“Я б вельмі хацела, каб людзі зразумелі, што матэрыяльныя рэчы не такія важныя, як тыя, што дае прырода  — калі ты дыхаеш свежым паветрам, чуеш спевы птушак, шум вады — вось гэта сапраўдныя каштоўнасці!”

Ягадная ліхаманка

У цёплыя месяцы балоты і лясы Палесся пераўтвараюцца ў дываны з чарніц і журавін. Дзікія ягады — ежа для дзікіх жывёл, але і прыбытак для шматлікіх збіральнікаў. Для мясцовых жыхароў лясныя ягады — важная сезонная крыніца даходу, увосень яны збіраюць іх і прадаюць. Калі гэта робіцца ў некантраляваных маштабах і ў няправільных месцах, гэта робіцца праблемай.

Журавіны сабраныя ў Альманах. ©Элені Вендрас

Адно з такіх праблемных месцаў — заказнік “Альманскія балоты” — адзін з найбуйнейшых у Еўропе прыродных заказнікаў плошчай каля 100 000 гектараў. На яго тэрыторыі гняздуюць розныя рэдкія віды птушак, у тым ліку вялікі арлец. Альманы моцна цярпяць ад празмернай нагрузкі. Збіральнікі ягад пракладваюць нелегальныя дарогі, каб прасцей дабірацца да стаянак на балотных астравах. Пасля заканчэння сезону зямля вытаптаная, вакол шмат смецця. Вялікія арляцы вельмі чуллівыя да турбавання чалавекам. Калі  збіральнікі ягад будуць блізка ад гнязда, птушкі могуць кінуць сваіх птушанят.

Валанцёры граюць важную ролю ў барацьбе з пагрозамі прыродзе Палесся. У 2020 годзе яны некалькі разоў ездзілі на Альманы, каб прыбраць смецце на месцы нелегальных стаянак, выяўленых раней у межах праекта. Таксама быў арганізаваны трэнінг па выкарыстанні картаграфічных інструментаў, у тым ліку Геаграфічнай інфармацыйнай сістэмы (ГІС). Веды, якія яго ўдзельнікі атрымаді падчас семінара, былі выкарыстаны ў тым ліку для стварэння карт нелегальных стаянак. З дапамогай рэгіянальных каардынатараў, палявых экспертаў, работнікаў лясной гаспадаркі і захавальнікаў дзікай прыроды за паўтара года дзейнасці праекта было выяўлена і пазначана на карце 60 нелегальных лагераў збіральнікаў ягад на Альманскіх балотах і Старым Жадзене. Усе незаконныя стаянкі рэгулярна абследуюцца супрацоўнікамі праекта, а складзеная карта была перададзена адпаведным дзяржаўным органам.

Паплавы зарастаюць

Валанцёры беларускага Палесся ачышчаюць лугі ў ваколіцах Турава ад празмернай расліннасці. Са словаў арнітолага Паўла Пінчука, які больш за 20 гадоў сочыць за птушкамі на Тураўскай станцыі кальцавання, колькасць кулікоў па усёй Еўропе заўважна паменшылася, і гэта яго непакоіць. Адна з прычын гэтай з’явы — недахоп прыдатных для іх пражывання тэрыторый. Лугі ўздоўж водных шляхоў, якія птушкі гістарычна выкарыстоўваюць у якасці такавішчаў і месцаў для гнездавання, зарастаюць хмызняком і пераўтвараюцца ў рэдкалессе праз больш рэдкія вясновыя паводкіў. Празмерная расліннасць і нізкі ўзровень вады павялічваюць рызыку пажараў у экасістэмах. Вызваўляючы паплавы ад кустоўя, валанцёры спадзяюцца змяніць згубную тэндэнцыю, што пагражае дабрабыту Палесся, і зрабіць іх зноўку прыдатнымі для гнездавання кулікоў.

860 км на ровары па ўкраінскім Палессі

Ва Украіне створана 12 добраахвотных захавальніцкіх груп, якія працуюць з мясцовым партнёрам “Украінскае таварыства аховы птушак” (УТАП). Адзінаццаць з іх складаюцца са старшакласнікаў, а адна з груп створана пры Жытомірскім універсітэце. Яны рэгулярна збіраюцца для маніторынгу і захавання біяразнастайнасці на ўнікальнай прыроднай тэрыторыі, якую яны завуць домам. Нягледзячы на тое, што пандэмія COVID-19 скараціла магчымасці і не ўсё з запланаванага атрымалася рэалізаваць, сёлета ва Украіне быў дасягнуты важны прагрэс.

Падчас 860-кіламетровага падарожжа на роварах яго ўдзельнікі наведалі адзінаццаць груп валанцёраў-захавальнікаў з Украіны. Двухтыднёвым веласіпедным маршрутам у ліпені праехаў каардынатар мясцовых суполак праекта ва Украіне доктар Сергей Панчанка разам з камандай падтрымкі. Падарожжа дазволіла яго ўдзельнікам ацаніць патэнцыял турыстычных веладарожак у рэгіёне, таксама атрымалася наведаць заказнікі і іншыя прыродныя тэрыторыі, якія даглядаюцца валанцёрамі. Пандэмія ўнесла свае карэктывы, і каманда распрацавала новы план працы з валанцёрамі ў рэгіёнах, уключыўшы ў яго кіраванне масавымі мерапрыемствамі ў анлайн-рэжыме.

На працягу апошніх шасці месяцаў валанцёры займаліся стварэннем і развіццём экалагічных сцежак, праз якія турысты будуць знаёміцца адразу і з прыроднай, і з культурнай спадчынай рэгіёна. Адна з такіх сцежак на 29-кіламетраў была раней прапанавана ў Ровенскай вобласці, у 2021 годзе ўкраінская каманда імкнецца дапрацаваць некалькі іншых. У хуткім часе усе ахвочыя, у тым ліку і моладзь з мясцовай супольнасці, праслухаюць курс для гідаў, каб потым самастойна праводзіць экскурсіі па новых экалагічных сцежках.

Па ўсім свеце маладыя людзі мабілізуюцца на барацьбу ў абарону планеты, якую яны атрымаюць у спадчыну. Іх галасы, якія заклікаюць да рашучасці па пытаннях, звязаных са змяненнем клімата, сёння адны з самых гучных. Валанцёры з Палесся паказалі, што яны клапоцяцца пра будучыню свайго дома і гатовыя ахвяраваць час і сілы дзеля захавання ўнікальнай прасторы дзікай прыроды.

Занне Лабушань - каардынатар камунікацый у ФЗТ.

Дадзены праект з’яўляецца часткай праграмы абароны прыродных ландшафтаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення (Endangered Landscapes Programme), і фінансуецца са сродкаў дабрачыннага фонду Лізбет Раўсінг і Пітэра Болдуіна «Аркадзія». Праект каардынуе Франкфурцкае заалагічнае таварыства і ажыццяўляе грамадская арганізацыя “Ахова птушак Бацькаўшчыны” – партнёр BirdLife у Беларусі, Украінскае таварыства аховы птушак і Брытанскі фонд па арніталогіі.


Ахоўваем пералётных птушак і іх месцы пражывання на Палессі

Ахоўваем пералётных птушак і іх месцы пражывання на Палессі

Тэкст ад Занне Лабушань.

Са зменамі ў надвор’і на шырокіх балотах і ў лясах Палесся пачынаюць рух на поўдзень пералётныя птушкі. Палессе — гэта найвялікшая ў Еўропе прастора амаль некранутых водна-балотных ўгоддзяў, адпаведна, і тэрыторыя найвялікшай важнасці для птушак, якія мігруюць, у асаблівасці водна-балотных. Кожны год увесну сотні тысяч качак-свіцьваў і баталёнаў, больш за дваццаць тысяч вялікіх грыцукоў знаходзяць тут часовае прыстанішча.

Каб эфектыўна ахоўваць багацце дзікай прыроды Палесся, трэба разумець, дзе найбольшая канцэнтрацыя біяразнастайнасці і якія ў гэтай мясцовасці ёсць пагрозы для дзікай прыроды. Такая інфармацыя дазваляе вызначыць тэрыторыі, на якіх патрабуецца наданне ці паляпшэнне ахоўнага статуса. А здабывае гэтую інфармацыю каманда прафесіяналаў, якія нястомна працуюць у складаных умовах дзеля аднаго — захавання дзікай прыроды Палесся.

Тураўская станцыя кальцавання – найлепшае месца для вывучэння пералётных птушак

Каля 20 гадоў таму, у самым сэрцы Палесся, на беразе Прыпяці, Павел Пінчук заснаваў станцыю кальцавання. Арнітолаг, сябра АПБ, палкі натураліст цягам двух дзесяцігоддзяў большасць свайго часу прысвяціў кальцаванню, улікам і вывучэнню птушыных месцаў.

Назіранні Паўла і іншых арнітолагаў з Інстытута заалогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі пралілі святло на стан птушынага свету рэгіёну, напрыклад, колькасць і разнастайнасць пералётных відаў. Гэтыя дадзеныя дазваляюць вызначыць пагрозы, якія патрабуюць умяшальніцтва прыродаахоўнікаў. Праца, што вядзецца ў Тураве, дапамагае зразумець патрэбы відаў, папуляцыі якіх скарачаюцца. У справу актыўна ўключаюцца і валанцёры — кожны год групы добраахвотнікаў накіроўваюцца ў Тураў, каб паўдзельнічаць у кальцаванні птушак, а тым самым і ў захаванні Палесся.

Прастора для дубальта

Год таму ў Тураве ўпершыню пазначылі дубальтаў перадатчыкамі, што дало рэдкую магчымасць прасачыць за міграцыяй птушак, якім пагражае глабальнае знікненне. Дубальты, пазнаць якiх можна па характэрным плямiстым палоскам, застаюцца на Палессі на цёплыя месяцы, каб адпачыць пасля працяглага пералёту і выгадаваць птушанят. Дзякуючы намаганням Паўла ахоўную зону ў 300 метраў вакол такавішч удалося захаваць — гэта зніжае рызыку турбавання птушак падчас размнажэння. Апошнія даследаванні паказалі, што ёсць іншыя месцы, важныя для дубальта, і яны таксама патрабуюць аховы.

З 2019 года каля сотні дубальтаў у ваколіцах Турава былі пазначаны кольцамі і 11 птушак атрымалі трансмітары, што дазволіла адсачыць міграцыйныя шляхі віду. Папярэднія даследаванні паказалі, што дубальты могуць пераадольваць без перапынкаў да 6 тысяч кіламетраў, пры гэтым іх хуткасць дасягае 165 кіламетраў за гадзіну.

Неўзабаве пасля таго як Павел скончыў чапляць перадатчыкі на дубальтаў ў Тураве, адна з пазначаных птушак “даслала” сігнал з заходняга берагу Афрыкі ў  Габоне – гэта дакладна за 6 тысяч кіламетраў ад месца, дзе ён быў першапачаткова злоўлены. Павал адзначае, што “каб перанесці гэта неверагоднае падарожжа, дубальту патрэбныя асаблівыя ўмовы: месцы, багатыя ежай, і зведзенае да мінімума турбаванне з боку людзей”. Наша каманда працуе над тым, каб такія месцы на Палессі існавалі і захоўваліся.

Меншыя паводкі, паніжэнне колькасці птушак

Палессе не мае імунітэту ад шкодных з’яваў, якія ўплываюць на біяразнастайнасць па ўсёй планеце — за апошнія некалькі гадоў звыклыя вясновыя разлівы рэк прыкметна паменшыліся, у 2020 годзе ўзровень вады ўпаў на 2 метры ніжэй за норму. Засушлівыя папярэднія гады сталі падставай для пажараў на вялікай прасторы паплавоў у красавіку мінулага года, гарэла таксама адно з дзвюх вядомых такавішч дубальтаў непадалёк ад Турава. На станцыі кальцавання перакананыя, што гэта прывяло да скарачэння колькасці дубальтаў у апошнія гады.

Хаця від знаходзіцца пад глабальнай пагрозай, дубальт рызыкуе быць падстрэленым падчас палявання. Птушку часам блытаюць з бакасам, на якога дазволена паляваць. Каб абараніць дубальта ад трагічных памылак паляўнічых, каманда праекта АПБ “Палессе – дзікая прырода без межаў” распрацавала дакумент для Міністэрства лясной гаспадаркі Беларусі з рэкамендацыямі па змяненні тэрмінаў палявання на бакаса.  Нельга абысці і такія гістарычныя пагрозы, як змены ў гідралагічным рэжыме  Палесся, з прычыны якіх месцы пражывання відаў ці памяншаюцца, ці ўвогуле знікаюць. Каманда праекту плануе аднавіць каля 6 тысяч гектараў балот, з якімі, спадзяемся, вернуцца і важныя тэрыторыі для птушак.

Занне Лабушань - каардынатар камунікацый у ФЗТ.

Дадзены праект з’яўляецца часткай праграмы абароны прыродных ландшафтаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення (Endangered Landscapes Programme), і фінансуецца са сродкаў дабрачыннага фонду Лізбет Раўсінг і Пітэра Болдуіна «Аркадзія». Праект каардынуе Франкфурцкае заалагічнае таварыства і ажыццяўляе грамадская арганізацыя “Ахова птушак Бацькаўшчыны” – партнёр BirdLife у Беларусі, Украінскае таварыства аховы птушак і Брытанскі фонд па арніталогіі.


Fires in Turov meadows. ©️ Maksim Belotsky

Fighting fires through wetland restoration

Fighting fires through wetland restoration

by Alina Lepeshkina, Corinna Van Cayzeele, and Elleni Vendras

This April, vast fires raged across Polesia in Ukraine and Belarus. Climate change and continued drainage of wetlands weakens the ecosystems’ potential to slow or stop such fires. We are likely to see fires become more frequent and intense in the region unless major action is takenRestoring drained mires is crucial to reverse the trend.

The fires in the transboundary area of Northern Ukraine and Southern Belarus this spring made news worldwideThe thought of not only fire and smoke, but of radioactive material from the Chernobyl exclusion zone being churned up and spread, terrified people in the region and abroadAlthough this was not the case and according to experts not likely, the fires cause devastating destruction. 

Fires in Turov meadows. ©️ Maksim Belotsky
Fires in Turov meadows. ©️ Maksim Belotsky

As climate change increases temperatures and droughts, such fires will only gain in strength. The good news is that the diverse natural network of ecosystems in Polesia can be the most powerful defense ally against this process. It just needs a little help. 

The rivers Pripyat and Dnieper with their meanders are the life veins of Polesia, one of Europe’s largest wilderness and wetland areas. This April, their floodplains and forests burnt in several districts in Belarus and Ukraine. The fires consuming forests, grass and bushes were far more than in previous years. After years of drought and draining the land, the flames were difficult to stop. Over the next years, the destruction brought by fires is likely to become worse unless land management changes. 

Years of droughts and drainage had preceded the fires 

As a consequence of climate change, extensive spring floods have decreased across Polesia. With ground water level declining, the risk of fire increases. What adds heavily to this threat is the so-called land reclamation through drainage, performed mainly in the 1960s and 1970sThe most serious and difficult to extinguish fires in the region occur in dry floodplains, on drained peatlands or disturbed bogsWhen peat catches fire, it can burn for weeks. This not only magnifies the fires difficult to extinguish, but also accelerates climate change as peatlands store more carbon than any other terrestrial biome. Untouched wetlands are far more resistent. 

When a fire spreads over hundreds of hectares, it is not easy to extinguish it. Rather than increasing the number of fire brigades, there is a more effective way to combat spring firesNatural barriers will help to stop a large forest fire, explains Maxim Nemchinov from APB-BirdLife Belarus: 

When draining wetlands, violating the water regime with canals and dams, straightening and canalizing rivers, [people] deprive nature, and thereby themselves, of the most reliable defense line.

Restoring disturbed wetlands is one of the most effective ways to prevent increasing harm through fires. Th“Polesia – Wilderness Without Borders” project continues its restoration activities on over 6000 hectares of previously drained mires. 

Alina Lepeshkina and Corinna Van Cayzeele are Communication Officers at APB-BirdLife and FZS, respectively. Elleni Vendras is the Project Coordinator at FZS.

The project “Polesia – Wilderness Without Borders” is part of the Endangered Landscapes Programme and is funded by Arcadia – a charitable fund of Lisbet Rausing and Peter Baldwin. The project is coordinated by Frankfurt Zoological Society (FZS) and implemented in collaboration with the Ukrainian Society for the Protection of Birds (USPB), APB-Birdlife Belarus, and the British Trust for Ornithology (BTO).